علت پیری زودرس مغز چیست؟ پژوهش جدید نقش قند خون را در تسریع سالمندی مغز آشکار کرد

علت پیری زودرس مغز همیشه افزایش سن نیست. پژوهشگران در تازه‌ترین تحقیقات خود نشان داده‌اند که یکی از مهم‌ترین عوامل قابل کنترل، سطح قند خون است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد افزایش گلوکز خون می‌تواند روند پیر شدن مغز را تسریع کرده و خطر ابتلا به بیماری‌هایی مانند آلزایمر، زوال عقل، پارکینسون و حتی سکته مغزی را افزایش دهد.

به گزارش خبرICT این پژوهش که توسط محققان دانشگاه جیلین و دانشگاه پزشکی چین انجام شده، با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و داده‌های گسترده بانک زیستی بریتانیا (UK Biobank)، تصویری دقیق‌تر از ارتباط میان متابولیسم گلوکز و سلامت مغز ارائه می‌دهد.

هوش مصنوعی چگونه سن واقعی مغز را اندازه‌گیری کرد؟

محققان برای انجام این مطالعه، یک مدل هوش مصنوعی طراحی کردند که قادر است سن زیستی مغز را از روی تصاویر MRI و داده‌های عصبی تخمین بزند. این مدل ابتدا با اطلاعات بیش از چهار هزار فرد سالم آموزش داده شد و سپس داده‌های نزدیک به ۳۷ هزار و ۵۰۰ نفر از بانک زیستی بریتانیا را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.

تمرکز اصلی پژوهش روی شاخصی به نام شکاف سنی مغز (Brain Age Gap) بود؛ معیاری که اختلاف بین سن تقویمی افراد و سن زیستی مغز را نشان می‌دهد. هرچه این فاصله بیشتر باشد، مغز سریع‌تر از روند طبیعی در حال پیر شدن است.

قند خون؛ مهم‌ترین علت پیری زودرس مغز

در مرحله بعد، پژوهشگران نمونه‌های خون حدود ۲۲ هزار نفر را بررسی کردند و غلظت ۱۶۸ متابولیت مختلف را اندازه گرفتند.

نتایج نشان داد ۸۹ متابولیت با افزایش سن زیستی مغز ارتباط دارند، اما سه شاخص بیش از سایر موارد اهمیت داشتند:

• گلوکز (قند خون)
• لاکتات
• گلیکوپروتئین استیل‌ها (GlycA)

در میان این سه عامل، گلوکز بیشترین ارتباط را با افزایش سرعت پیری مغز نشان داد.

برای اطمینان از اینکه این ارتباط صرفاً یک همبستگی آماری نیست، پژوهشگران از روش ژنتیکی تصادفی‌سازی مندلی (Mendelian Randomization) استفاده کردند؛ روشی که امکان بررسی رابطه علت و معلولی را فراهم می‌کند.

نتایج این تحلیل نشان داد بالا بودن سطح گلوکز احتمالاً یکی از عوامل مستقیم در افزایش سن زیستی مغز محسوب می‌شود و می‌تواند به عنوان یکی از مهم‌ترین علت‌های پیری زودرس سیستم عصبی شناخته شود.

قند خون بالا خطر ابتلا به بیماری‌های مغزی را افزایش می‌دهد

براساس یافته‌های این تحقیق، افزایش قند خون تنها باعث پیرتر شدن مغز نمی‌شود، بلکه احتمال ابتلا به چندین بیماری عصبی و روانی را نیز بالا می‌برد.

از جمله این بیماری‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آلزایمر
• زوال عقل
• زوال عقل عروقی
• بیماری پارکینسون
• سکته مغزی
• افسردگی
• اضطراب

همچنین افرادی که سطح گلوکز بالاتری داشتند، در آزمون‌های حافظه، یادگیری، تمرکز، عملکرد شناختی و مهارت‌های حرکتی نتایج ضعیف‌تری ثبت کردند.

تصاویر MRI چه چیزی را نشان دادند؟

بررسی تصاویر MRI مغز نشان داد افزایش سطح گلوکز با کاهش حجم مغز در حدود ۸۰ ناحیه مختلف همراه است.

این کاهش حجم در بخش‌های مهمی از مغز مشاهده شد، از جمله:

• قشر مخ
• ساختارهای زیرقشری
• مخچه

کاهش حجم این نواحی یکی از شناخته‌شده‌ترین شاخص‌های پیری مغز محسوب می‌شود و معمولاً با افت عملکرد شناختی ارتباط مستقیم دارد.

نقش کلسترول و التهاب در روند سالمندی مغز

پژوهشگران علاوه بر گلوکز، ارتباط میان انواع لیپوپروتئین‌ها را نیز بررسی کردند.

نتایج نشان داد سطوح بالاتر LDL و VLDL (کلسترول‌های با چگالی پایین و بسیار پایین) با افزایش سرعت پیری مغز ارتباط دارند.

همچنین نشانگر التهابی GlycA نیز به عنوان یکی از عوامل مؤثر شناسایی شد. مطالعات گذشته نیز این شاخص را با بیماری‌های قلبی و التهاب مزمن مرتبط دانسته‌اند.

ژنتیک هم نقش دارد؛ اما سبک زندگی مهم‌تر است

در بخش دیگری از این پژوهش، ژنوم بیش از ۳۳ هزار نفر بررسی شد و چندین تغییر ژنتیکی مرتبط با پیری مغز شناسایی شد.

با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند برخلاف عوامل ژنتیکی، سطح قند خون تا حد زیادی قابل کنترل است و تغییر سبک زندگی می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کاهش خطر پیری مغز داشته باشد.

چگونه می‌توان از پیری زودرس مغز پیشگیری کرد؟

بر اساس نتایج این تحقیق و توصیه‌های انجمن‌های علمی، مهم‌ترین راهکارهای کاهش خطر پیری مغز عبارت‌اند از:

• حفظ قند خون در محدوده طبیعی
• فعالیت بدنی منظم
• پیروی از رژیم غذایی مدیترانه‌ای
• کنترل وزن
• خواب کافی و باکیفیت
• کنترل فشار خون و چربی خون
• ترک سیگار و کاهش مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده

جمع‌بندی

یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد علت پیری زودرس مغز تنها به افزایش سن یا عوامل ژنتیکی محدود نمی‌شود. اختلال در سوخت‌وساز گلوکز و بالا بودن قند خون می‌تواند روند سالمندی مغز را تسریع کرده و احتمال ابتلا به بیماری‌های عصبی و شناختی را افزایش دهد.

از آنجا که کنترل قند خون از طریق تغذیه سالم، ورزش منظم و مدیریت وزن امکان‌پذیر است، پژوهشگران توصیه می‌کنند مراقبت از سلامت متابولیک از سال‌های میانی زندگی آغاز شود. این اقدام نه‌تنها سلامت قلب را حفظ می‌کند، بلکه می‌تواند عملکرد مغز را نیز در سال‌های سالمندی به شکل قابل توجهی بهبود ببخشد.